॥ साङ्ख्यकारिका ॥
स्क्_१
दुःखत्रयाऽभिघाताज् जिज्ञासा तद्अप१घातके हेतौ
दृष्टे सा ^पाऽर्था चेन् न् ऐकाऽन्ताऽत्य्अन्ततो । अभावात् ।
१ अभि म्, ग्(अ, द्, ग्); अव ज्, स्
स्क्_२
दृष्टवद् आनुश्रविकः स ह्य् अविशुद्धि१ क्षयाऽतिशययुक्तः
तद्विपरीतः श्रेयान् व्यक्ताऽव्यक्तज्ञविज्ञानात् ।
१ अविशुद्धः म्
स्क्_३
मूलप्रकृतिर् अविकृतिर् महद्आद्याः१ प्रकृतिविकृतयः सप्त
षोडशकस् तु विकारो न प्रकृतिर् न विकृतिः पुरुषः ।
१ आद्या व्१, व्२
स्क्_४
दृष्टम् अनुमानम् आप्तवचनं च१ सर्वप्रमाणसिद्धत्वात्
त्रिविधं प्रमाणम् इष्टं प्रमेयसिद्धिः प्रमाणाद् धि ।
१ आप्तं वचनं व् (एदितोर्स् एमेन्दतिओन्)
स्क्_५
प्रतिविषयाऽध्यवसायो दृष्टं त्रि१-विधम् अनुमानम् आख्यातम्
तल् लिङ्गलिङ्गि२-पूर्वकम् आप्तश्रुतिर् आप्तवचनं तु३ ।
१ द्वि व्२ २ लिङ्गिलिङ्ग क् ३ च व्२, व्१, ज्
स्क्_६
सामान्यतस् तु दृष्टाद् अतीऽन्द्रियाणां प्रतीतिर्१ अनुमानात्
तस्माद् अपि चा ऽसिद्धं परो । अक्षम् आप्ताऽगमात् सिद्धम्२ ।
१ प्रसिद्धिर् व्२, व्१, ग्(द्), य् २ साध्यं य्, म्
स्क्_७
अतिदूरात् सामीप्याद् इन्द्रियघातान् मनो । अन्अवस्थानात्
सौक्ष्म्याद् व्यवधानाद् अभिभवात् समानाऽभिहाराच् च ।
स्क्_८
सौक्ष्म्यात् तद्अन्उपलब्धिर् ना ऽभावात् कार्यतस् तद्उपलब्धिः१
महद्आदि तच् च२ कार्यं प्रकृतिविरूपं सरूपम्३ च ।
१ उपलब्धेः ज्, व्, क् २ तच् च महद्आदि द्
३ सरूपं विरूपं ज्, व्; विरूपं स्वरूपं ग् (ग्)
स्क्_९
असद्अकरणाद् उपादानग्रहणात् सर्वसम्भवाऽभावात्
शक्तस्य शक्यकरणात् कारणभावाच् च सत्कार्यम् ।
स्क्_१०
हेतुमद् अनित्यम् अव्यापि सक्रियम् अन्एकम् आश्रितं लिङ्गम्
साऽवयवं परतन्त्रं व्यक्तं विपरीतम् अव्यक्तम् ।
स्क्_११
त्रिगुणम् अविवेकि विषयः सामान्यम् अचेतनं प्रसवधर्मि
व्यक्तं तथा प्रधानं तद्विपरीतस् तथा च पुमान् ।
स्क्_१२
प्रीत्य्अप्रीतिविषादाऽत्मकाः प्रकाशप्रवृत्ति१-नियमाऽर्थाः
अन्यो । अन्याऽभिभवाऽश्रय- जननमिथुनवृत्तयश् च गुणाः ।
१ प्रवृत्तिर् क्
स्क्_१३
सत्त्वं लघु प्रकाशकम्१ इष्टम् उपष्टम्भकम्२ चलं च रजः
गुरु वरणकम् एव तमः प्रदीपवच् चा ऽर्थतो वृत्तिः ।
१ प्रकाशं क् २उपस्तम्भकं द्
स्क्_१४
अविवेक्य्आदि हि सिद्धम्१ त्रैगुण्यात् तद्विपर्यया२ऽभावात्
कारणगुणाऽत्मकत्वात् कार्यस्या ऽव्यक्तम् अपि सिद्धम् ।
१ [म्य् एमेन्दतिओन्]; -आदिसिद्धस् व्१, व्२; -आदिः सिद्धस् ग्, ज्, य्, म्;
-आदेः सिद्धिस् व्, द्, स्; -आदिर् हि सिद्धं क् २ विपर्यये व्
स्क्_१५
भेदानां परिमाणात् समन्वयाच् छक्तितः प्रवृत्तेश् च
कारणकार्यविभागाद् अविभागाद् वैश्वरूपस्य१
१ रूप्यस्य ज्, य्, म्, व्, क्
स्क्_१६
कारणम् अस्त्य् अव्यक्तं प्रवर्तते त्रिगुणतः समुदयाच्१ च
परिणाम२तः सलिलवत् प्रतिप्रति३-गुणाऽश्रय४-विशेषात् ।
१ समुदयाश् क् २ परिमाण व्२
३ प्रतिपत्ति व्१ ३ + ४ पृथक्पृथग्भाजन व्२(चोम्म्)
स्क्_१७
सङ्घातपराऽर्थत्वात् त्रिगुणाऽदिविपर्ययाद् अधिष्ठानात्
पुरुषो । अस्ति भोक्तृभावात् कैवल्याऽर्थम्१ प्रवृत्तेश् च ।
१ ऽर्थ- व्१, म्, क्
स्क्_१८
जनन१-मरणकरणानां प्रतिनियमाद् अयुगपत् प्रवृत्तेश् च
पुरुषबहुत्वं सिद्धं त्रैगुण्य२-विपर्ययाच् च् ऐव ।
१ जन्म व्२, व्१, ग्(ब्, द्), म्, व्, क्, द् २ त्रिगुणाऽदि व्२, व्१, य्
स्क्_१९
तस्माच् च विपर्यासात्१ सिद्धं साक्षित्वम् अस्य पुरुषस्य
कैवल्यं माध्यस्थ्यं द्रष्टृत्वम्२ अकर्तृभावश्३ च ।
१ विपर्ययात् व्१ २ द्रष्टित्वं व्२; प्रष्ठित्वं व्१ ३ -भावाच् व्२
स्क्_२०
तस्मात् तत्संयोगाद् अचेतनं चेतनावद् इव लिङ्गं
गुण-१कर्तृत्वे च२ तथा कर्त्^ एव भवत्य्३ उदासीनः४ ।
१ गुणाः व्२ २ । अपि ज्, म्, व् ३ भवतीत्य् ग् (नोते) ४ उदासीना व्२
स्क्_२१
पुरुषस्य दर्शनाऽर्थं कैवल्याऽर्थम्१ तथा प्रधानस्य
पङ्ग्व्अन्धवद् उभयोर् अपि संयोगस् तत्कृतः सर्गः ।
१ दर्शनाऽर्थः कैवल्याऽर्थस् य्
स्क्_२२
प्रकृतेर् महांस्, ततो । अहम्- कारस्, तस्माद् गणश् च१ षोडशकः
तस्माद् अपि षोडशकात् पञ्चभ्यः पञ्च भूतानि ।
१ तु व्१
स्क्_२३
अध्यवसायो बुद्धिर् धर्मो ज्ञानं विराग ऐश्वर्यम्
सात्त्विकम् एतद्रूपं तामसम् अस्माद् विपर्यस्तम् ।
स्क्_२४
अभिमानो । अहं-कारस् तस्माद् द्विविधः प्रवर्तते सर्गः
एकादशकश् च गणस्१ तन्मात्रः२ पञ्चकश्३ च् ऐव ।
१ ऐन्द्रिय एकादशकस् व्१, ग्(ब्), य्, म्
२ मात्र- ज्, म्, व्, क्, स्; मात्रकः व्१ ३ पञ्चकञ् स्
स्क्_२५
सात्त्विक एकादशकः प्रवर्तते वैकृताद् अहं-कारात्
भूताऽदेस् तन्१-मात्रः स तामसस् तैजसाद् उभयम् ।
१ तान् य्, म् (वर्), व्
स्क्_२६
बुद्धीऽन्द्रियाणि चक्षुः१- श्रोत्रघ्राणरसन२-त्वग्आख्यानि३
वाक्पाणिपादपायू ऽपस्थान्४ कर्म्एन्द्रियान्य् आहुः ।
१ श्रोत्र- व्१, म्; कर्ण- य्, म् (वर्)
२ + ३ त्वक्चक्षूरसननासिका*ख्यानि व्१, य्, म्
३ स्पर्शनानि व्२; स्पर्शनकानि ग् ४ ऽपस्थाः व्२, य्;ऽपस्थं क्
स्क्_२७
उभयाऽत्मकम् अत्र मनः सङ्कल्पकम् इन्द्रियं च साधर्म्यात्
गुणपरिणामविशेषान् नानात्वं बाह्य२-भेदाच्३ च । १
१ सङ्कल्पकम् अत्र मनः, तच् च् एन्द्रियम् उभयथा समाख्यातम्
अन्तस् त्रिकालविषयं तस्माद् उभयप्रचारं तत् । व्२, य्
२ ग्राह्य म् ३ भेदाश् ग्(अ, ए, फ़्), ज्, व्, स्, द्
स्क्_२८
शब्दाऽदिषु१ पञ्चानाम् आलोचनमात्रम् इष्यते वृत्तिः
वचनाऽदानविहरण्ओत्सर्गाऽनन्दाश् च२ पञ्चानाम् ।
१ रूपाऽदिषु व्२, व्१, ग्(ब्, द्) य्, व् २ -स् तु व्२, व्१, म्
स्क्_२९
स्वालक्षण्यम्१ वृत्तिस् त्रयस्य स्^ ऐषा भवत्य् असामान्या
सामान्यकऋअणवृत्तिः प्राणाऽद्या वायवः पञ्च ।
१ लक्षण्या व्१, म्
स्क्_३०
युगपच् चतुष्टयस्य तु१ वृत्तिः क्रमशश् च तस्य निर्दिष्टा
दृष्टे तथा ^प्य् अदृष्टे त्रयस्य तत्पूर्विका वृत्तिः ।
१ हि म्
स्क्_३१
स्वां स्वां प्रतिपद्यन्ते परस्पराऽकूतहेतुकाम्१ वृत्तिम्
पुरुषाऽर्थ एव हेतुर् न केन चित् कार्यते करणम् ।
१ हैतुकीं क्, ज्; हेतुकीं व्१(चोम्म्); हेतुकी य्
स्क्_३२
करणं त्रयोदशविधं तद् आहरण१-धारणप्रकाशकरम्
कार्यं च तस्य दशधा *हार्यम्, धार्यं प्रकाश्यं च ।
१ आग्रहण व्१,
स्क्_३३
अन्तः-करणं त्रिविधं दशधा बाह्यं त्रयस्य विषयाऽख्यम्
साम्प्रतकालं बाह्यं त्रिकालम् आभ्य्१-अन्तरं करणम् ।
१ अभ्य् व्२, द्
स्क्_३४
बुद्धीऽन्द्रियाणि तेषां पञ्च विशेषाऽविशेषविषयाणि१
वाग् भवति शब्दविषया शेषाणि तु२ पञ्चविषयाणि१ ।
१ विषयीणि व्१, ज् २ शेषाण्य् अपि व्२, व्१, य्, म्
स्क्_३५
साऽन्तः-करणा बुद्धिः सर्वं विषयम् अवगाहते यस्मात्
तस्मात् त्रिविधं करणं द्वारि द्वाराणि शेषाणि ।
स्क्_३६
एते प्रदीपकल्पाः परस्परविलक्षणा गुणविशेषाः
कृत्स्नं पुरुषस्या ऽर्थं प्रकाश्य बुद्धौ प्रयच्छन्ति ।
स्क्_३७
सर्वं प्रत्युपभोगं यस्मात् पुरुषस्य साधयति बुद्धिः
स्^ ऐव च विशिनष्टि पुनः१ प्रधानपुरुषाऽन्तरं सूक्ष्मम् ।
१ ततः म्
स्क्_३८
तन्मात्राण्य् अविशेषास् तेभ्यो भूतानि पञ्च पञ्चभ्यः
एते स्मृता विशेषाः शान्ता घोराश् च मूढाश् च१ ।
१ सन्तो [शान्तो ?] घोरश् च मूढश् च व्१
स्क्_३९
सूक्ष्मा मातापितृजाः सह प्रभूतैस् त्रिधा विशेषाः स्युः
सूक्ष्मास् तेषां नियता मातापितृजा निवर्तन्ते ।
स्क्_४०
पूर्व्ओत्पन्नम् असक्तं नियतं महद्आदि सूक्ष्मपर्य्अन्तम्
संसरति निर्उपभोगम्१ भावैर् अधि२वासितं लिङ्गम् ।
१ निरूपभोगं ग् २ अति व्२
स्क्_४१
चित्रं यथा *श्रयम् ऋते स्थाण्व्१-आदिभ्यो विना यथा२ छाया
तद्वद् विना ^विशेषैर् न तिष्ठति३ निर्आश्रयं लिङ्गम् ।
१ तन्त्व् क् २ यथा विना ग्, द् ३ -स् तिष्ठति न म्
स्क्_४२
पुरुषाऽर्थहेतुकम् इदं निमित्तनैमित्तिकप्रसङ्गेन
प्रकृतेर् विभुत्वयोगान् नटवद् व्यवतिष्ठते१ लिङ्गम् ।
१ व्यातिष्ठते त्
स्क्_४३
सांसिद्धिकाश् च भावाः प्राकृतिका वैकृताश् च धर्माऽद्याः
दृष्टाः करणाऽश्रयिणः कार्याऽश्रयिणश् च कललाऽद्याः ।
स्क्_४४
धर्मेण गमनम् ऊर्ध्वं गमनम् अधस्ताद् भवत्य् अधर्मेण
ज्ञानेन चा ऽपवर्गो विपर्ययाद् इष्यते बन्धः ।
स्क्_४५
वैराग्यात् प्रकृतिलयः संसारो भवति राजसाद्१ रागात्
ऐश्वर्याद् अविघातो विपर्ययात् तद्विपर्यासः ।
१ राजसाद् भवति व्१(चोम्म्), म्
स्क्_४६
एष प्रत्ययसर्गो विपर्ययाऽशक्तितुष्टिसिद्ध्य्आख्यः
गुणवैषम्य१-विमर्दात्२ तस्य च३ भेदास् तु पञ्चाशत् ।
१ वैशम्य क् २ विमर्शात् त्, क्; विमर्देन व्२, व्१(चोम्म्), ज्, म्; विमर्दे व्१
३ [मिस्सिन्ग्] व्२, व्१, ज्, म्
स्क्_४७
पञ्च विपर्ययभेदा भवन्त्य् अशक्तेश्१ च करणवैकल्यात्
अष्टाविंशतिभेदास्२ तुष्टिर् नवधा ^ष्टधा सिद्धिः ।
१ अशक्तिश् व्१, ग्, ज्, य्, व्, क् २ भेदा व्१, ज्, य्, म्, व्, क्
स्क्_४८
भेदस् तमसो । अष्टविधो मोहस्य च दशविधो महामोहः
तामिस्रो१ । अष्टा२-दशधा तथा भवत्य् अन्धतामिस्रः१ ।
१ तामिश्रो, -अः द् २ । अष्ट ग्; । अष्टो क्
स्क्_४९
एकादश् एन्द्रियवधाः१ सह बुद्धिवधैर् अशक्तिर् उद्दिष्टा२
सप्तदश वधा३ बुद्धेर्४ विपर्ययात्५ तुष्टिसिद्धीनाम् ।
१ वधा ग् २ उपदिष्टा ज्, क् ३ सप्तदशधा ग्; । च ज्, क्; । तु द्
४ बुद्धिर् य् ५ विपर्ययास् ज्; विपर्यया क्